در حال بارگذاری ...
  • نگاهی به کتاب «نظریه سیاه بازی»

    از شادزیستی ایرانیان تا نمایش سیاه­ بازی

    عرفان پهلوانی : کتاب شریف و خواندنی «نظریه­ی سیاه­ بازی» نوشته­ی «محسن سراجی» است. این پژوهش گرامی و ارزشمند در آشفته بازار این روزهای کتاب، با خاموشی پرسش برانگیز رسانه­ ها، چاپ دوم را پشت سر گذاشته است و در آستانه­ چاپ سوم قرار دارد. بی­گمان محسن سراجی کاری بزرگ و سترگ را به انجام رسانیده و گواه این ادعا گفتاوردی از میرزا رضا نایینی است که در این کتاب هم آمده است: عقیده­ی علمای عالم و حکمای بنی ­آدم در این است که تبدیل اوضاع بربریت و تکمیل لوازم تمدن و تربیت در هیچ مملکتی ممکن نخواهد شد مگر به ایجاد سه چیز که اصول سویلیزاسیون و ترقی و تمدن می­باشد و اگر یکی از آن­ها قصور داشته باشد، تمدن ناقص است: اول مدرسه... دویم روزنامه، سیم تاتر که تجسم اعمال نیک و بد، ارایه و عرضه داشتن آن است به منظره­ی مشاهده­ی بینندگان . پس هر درنگ، اندیشه، پژوهش و تلاشی درست، راستین و شرافتمندانه در راستای گسترش هنرهای نمایشی، کاری است سترگ و درخور سه پاس...

    کتاب شریف و خواندنی «نظریه سیاه بازی» نوشته «محسن سراجی» است. این پژوهش گرامی و ارزشمند در آشفته بازار این روزهای کتاب، با خاموشی پرسش برانگیز رسانه ها، چاپ دوم را پشت سر گذاشته است و در آستانه چاپ سوم قرار دارد. بی گمان محسن سراجی کاری بزرگ و سترگ را به انجام رسانیده و گواه این ادعا گفتاوردی از میرزا رضا نایینی است که در این کتاب هم آمده است: "عقیده علمای عالم و حکمای بنی آدم در این است که تبدیل اوضاع بربریت و تکمیل لوازم تمدن و تربیت در هیچ مملکتی ممکن نخواهد شد مگر به ایجاد سه چیز که اصول سویلیزاسیون و ترقی و تمدن می باشد و اگر یکی از آن ها قصور داشته باشد، تمدن ناقص است: اول مدرسه... دویم روزنامه، سیم تاتر که تجسم اعمال نیک و بد، ارایه و عرضه داشتن آن است به منظره مشاهده بینندگان". پس هر درنگ، اندیشه، پژوهش و تلاشی درست، راستین و شرافتمندانه در راستای گسترش هنرهای نمایشی، کاری است سترگ و درخور سه پاس...

    از سال ها پیش تا اکنون و با پشت سر گذاشتن دوره ای کوتاه که البته امروزه نیز گرده هایی از آن کسان و دوران گاه گاهی رخ می نمایانند، دیگر جریان روشن اندیشی در ایران کمتر به کتمان و نادیده گرفتن داشته های فرهنگی خودمان پرداخته و به جای آن به گرامی داشت و بازشناسی داشته های فرهنگی ایران روی آورده است. از این روی گرامیانی پرشمار به بهانه های گوناگون (از سفارش های دولتی تا دغدغه-های شخصی، از همایش های پژوهشی تا پایان نامه های دانشگاهی و...) به واکاوی و پژوهش پیرامون فرهنگ و هنر باستانی (کلاسیک یا سنتی) ایران پرداخته اند؛ اما در این میان کمتر به نظریه سازی پیرامون هنر باستانی ایران برمی خوریم و پژوهش های یاد شده رنگ و رویی دور از نظریه پردازی دارند. شاید نخستین ویژگی گرامی و درخور درنگ و اندیشه کتاب «نظریه نمایش سیاه بازی» نام هوشمندانه این کتاب باشد. گر چه این که آیا این کتاب توانسته است پیرامون نمایش سیاهبازی به درستی و با ریزبینی به نظریهپردازی بپردازد یا نه جای بحث و بررسی دارد...

    «خسرو حکیمرابط»، چهره نام آشنا و دوست داشتنی هنرهای دراماتیک ایران در مقدمه این کتاب چاپ شده از سوی نشر قطره می-نویسد: "«نمایش سنتی سیاهبازی» برآمده از آیینها، جشنها و جشنواره هایی است چون «میرنوروزی» با دلقک و خادمان خود، «کوسه برنشین»، «تقلیدچی ها» و در حقیقت بخشی از هنر عوام نه فقط به قصد سرگرمی، سرخوشی و شادزیستی بلکه چه بسا و حتی نه آگاهانه – به غریزه – به مضحکه کشاندن نظم تحمیلی و فروکشیدن صاحبان قدرت و ثروت و جاه و مقام – حتی شاه و وزیر توسط «عوام». مردی به نام دلقک دربار – و خندیدن و به قهقهه خندیدن و خنداندن تماشاچی بر آنها".

    ایشان در ادامه مینویسند: "آن چه که امروز و بیشتر میتواند مورد توجه و حتی مورد استفاده اهل تاتر قرار گیرد، بخش مربوط به ساختار این نمایش سنتی است".

    خسرو حکیم رابط در نقد جریانی در تاتر این سالهای ایران که آسیب های جدی و سختجبرانی را به هنرهای نمایشی و همچنین پسند و شناخت هنردوستان و حتی هنرجویان از این هنرها زده است، در این مقدمه مینویسند: "تاسف میخوریم وقتی به تماشا مینشینیم بیشتر تاترهای مدعی روشن بینی، فرهیختگی و امروزین را با متنهای بی ریشه، بی اثر، سطحی با برچسب مدرن، پست مدرن و پساپست مدرن؛ بغض آلود بیرون می آییم، شانه می تکانیم و به خود نهیب میزنیم که «چه؟!»، «خب... که چه؟!» و این نه تاسفی است بر پایان تخت-حوضی، بلکه تاثری است از تاتر امروز ما که آغاز و میانه ای خوش داشت و امروز ساده گیر است و سهل انگار... درگیر ناخوشی و «ناخویشی»".

    میدانیم و پر خوانده ایم و نوشته ایم که هنر باستانی (سنتی یا کلاسیک) ایرانی و به ویژه هنرهای نمایشی باستانی این سرزمین اهورایی دارای ویژگی هایی زرین و زیباست که با پسندها و چالش های هنرمندان نامدار جهان هم، همسو و هم راستا میباشد؛ خسرو حکیم رابط در مقدمه کتاب نظریه سیاهبازی در این باره مینویسد: "... یک نکته بدیع. «صحنه آرایی» در «تخت حوضی»: فضای تهی... آن چه که امروز در تاتر جهان نیز مطرح است..." و بی گمان هنردوستان گرامی با اندیشه های بزرگانی همچون "پیتر بروک" و "یرژی گروتفسکی" پیرامون "فضای خالی" و "تاتر بی چیز" و اندیشه ها و آزموده هایی دیگر از این دست در سراسر گیتی آشنایی دارند.

    بسیاری از داشته های فرهنگی ایرانیان از سویی به دلیل تازش و یازش وحشیانه اسکندر، اعراب، مغولها و... و از سویی دیگر به دلیل فرهنگ شفاهی مردم ایران – که البته بی پیوند با دلیل نخست نیست... – از میان رفته است و نمایش سیاهبازی نیز از این قاعده مستثنی نیست و پرسش هایی که نمیتوان به آنها پاسخ هایی محکم و قاطعانه داد – یا دست کم هنوز هیچ پژوهشگری پاسخی مایه ور از سند برای این پرسش ها نیافته است – پیرامون این هنر فراوان هستند. هنرمندان سیاهباز مانند دیگر هنرمندان روزگار گذشته ایران از گزند نامهربانی ها و نابخردی ها آسوده نبوده اند. محسن سراجی در این کتاب می نویسد: "نمایشگران بی ادعا و نیاکان ساده زیست ما هیچگاه نمی-اندیشیدند که هنرمندانی بی بدیل اند، بلکه تلاششان برای ایجاد شادمانی در دلها و برونریز عقده های فروخورده مردم و کسب روزی حلال بود. آنها فروتنانه خویشتن را هنرمند نمی نامیدند و تندیس و لوح افتخار و مدال نگرفتند و حتی نگاه ها نداهای تحقیرآمیز برخی ظاهربین متظاهر را نیز تحمل کردند و دم برنیاوردند".

    سیاه بازی نیز همچون بیشتر پدیده های این جهان آغازی دارد، در راهی افزاینده میبالد و به اوج میرسد و سپس فرومیکاهد و پایان را از سر میگذراند. نگاه ما به هنرهای باستانی (سنتی-کلاسیک) از دو گونه میتواند بود: نخست نگاهی موزهای؛ از همان روی که هر کالای موزهای نگاه و گرامی داشته میشود، هنری همچون سیاهبازی نیز می بایست موزه وار گرامی و نگاه داشته شود. دیگر نگاهی روزآمد است؛ داشته ها، ویژگی ها و ارزشهای زیباییشناسانه هنرهای باستانی (کلاسیک-سنتی) همانند سیاه بازی، می توانند در اندیشه و دستان پرتوان هنرمندانی آفرینشگر و کاربلد به روز رسانده شده و در راستای پاسخگویی به ضرورت ها و نیازهای روزگار اکنون به کار گرفته شوند. محسن سراجی هوشمندانه و باریک اندیشانه این نکته را در ساماندهی پژوهش و کتابش در نگاه آورده و نوشته است: "اکنون روحوضی بستر مناسب اجرایی مبتنی بر سنت ها را ندارد، اما شناخت ابزار، عناصر، شیوه ها و شگردهای آن از یک سو برای حفظ نمونه های موزهای به عنوان میراث فرهنگی با کارکردهای متفاوت ضروری است و از سوی دیگر، شناخت این شیوه ها، شگردها و روشها به عنوان یک سیستم نمایشی مستقل پارسی مبتنی بر قواعد و نیازهای زندگی ایرانی میتواند در آفرینش های نوین بر پایه شیوه های نمایش ایرانی و متناسب با شرایط خاص زمانه پرثمر باشد". او همچنین در جایی دیگر از این کتاب خواندنی نوشته است: "امروزه نه مراسم شادمانی آن گونه برگزار میشود که در گذشته بود و نه نیاز زمانه ایجاب میکند، بلکه آن چه که حایز اهمیت است شناخت و درک چگونگی و چرایی آن ساختار کهنه قدیمی و بازنگری، بازسازی و بهره وری متناسب با نیاز زمانه است".

    محسن سراجی در نظریه نمایش سیاهبازی هر آن چه پیرامون سیاهبازی گفتنی بوده است را نگفته است – و خود نیز چنین ادعایی ندارد – بر این پایه راه بر پژوهشگران و چالشمندان برای واکاوی بیش از پیش هنر زیبا و درخور درنگ و اندیشه سیاهبازی گشوده است. برای نمونه بررسی پیوند میان اسطوره سیاوش و آیین سیاوشان (سووشون) با نمایش سیاهبازی، خود میتواند پژوهشی گرامی و کتاب خواندنی دیگری باشد.

    یادمان باشد که ایران و ایرانی اگر چه در گذشته رنجور از ستم فروانروایانی بیخرد، سامانه کاستی (نظام طبقاتی)، یازش بیگانگان درنده-خوی و... بوده است، اما فرهنگ این خاک پاک و مردمش هماره فرهنگ جشن و شادی و هنر این مردم هم اندیشه برانگیز و شادی ساز بوده است. محسن سراجی در این باره چنین مینویسد و نظریه سیاهبازی را این گونه به پایان میبرد: "سیاه، بازیگر رقصان نمایش سنتی ایران بدن نرم و آهنگین خویش را به ترنم موسیقی می سپارد و رقص مستانه و سرخوش خود را سر میدهد تا تماشاگر خویش را ساعتی از هزار رنج زمانه برهاند و در پایان نمایش او بماند و هزار و یک درد نهفته و نگفته".

    پیشنهاد میکنم و شاید بهتر باشد که این کتاب ارزشمند برای چاپ های پسین کاربلدانه و ریزبینانه بار دیگر ویراستاری ادبی شود.

     




    مطالب مرتبط

    به همت کانون ملی منتقدان تئاتر

دوشنبه های نقد تئاتر پای «برفک» می نشیند
    به همت کانون ملی منتقدان تئاتر

    دوشنبه های نقد تئاتر پای «برفک» می نشیند

    در برنامه دوشنبه های نقد تئاتر، کانون ملی منتقدان تئاتر ایران نشست نقد و بررسی نمایش «برفک» به نویسندگی و کارگردانی جواد عاطفه روز دوشنبه 24 دی 97 در سالن سایه مجموعه‌ی تئاتر شهر برگزار می کند.

    |

    یادداشت عرفان پهلوانی کارگردان نمایش

«آرش‌نامه» و استقبال کم‌نظیر تماشاگران
    یادداشت عرفان پهلوانی کارگردان نمایش

    «آرش‌نامه» و استقبال کم‌نظیر تماشاگران

    ایران تئاتر: عرفان پهلوانی در متنی که در اختیار ایران تئاتر قرار داده آورده است: نمایش «آرش‌نامه» 6مهر1397شمسی در ششمین جشنوارهٔ بین‌المللی هنر برای صلح به صحنه رفت و با استقبال کم‌نظیر تماشاگران روبه‌رو شد.

    |

    در تالار مشاهیر تئاتر شهر

انتخابات هیات مدیره و بازرس کانون ملی منتقدان تاتر ایران برگزار شد
    در تالار مشاهیر تئاتر شهر

    انتخابات هیات مدیره و بازرس کانون ملی منتقدان تاتر ایران برگزار شد

    دوازدهمین انتخابات هیات مدیره و بازرس کانون ملی منتقدان تئا‌تر ایران سه ­شنبه 26تیر1397شمسی در تالار مشاهیر مجموعه تا‌تر شهر تهران برگزار شد و اعضای این کانون هیات مدیره و بازرس را برای دو سال دیگر انتخاب کردند.

    |

    در نشست نقد کانون منتقدان  بر نمایش «آناکارنینا»در دانشکده خبربررسی شد:

پرداخت مناسبات اجتماعی به بهانه روابط سلبریتی ها
    در نشست نقد کانون منتقدان بر نمایش «آناکارنینا»در دانشکده خبربررسی شد:

    پرداخت مناسبات اجتماعی به بهانه روابط سلبریتی ها

    ایران تئاتر - حامد جیرودی: نشست نقد نمایش «آناکارنینا» با حضور منوچهر اکبرلو، عرفان پهلوانی، آرش عباسی، بهنام شرفی و جمعی از هنرمندان و علاقه‌مندان تاین اثر وسط کانون ملی منتقدان تئاتر ایران در دانشکده خبر برگزار شد.

    |

    نشست علمی-تخصصی نمایش خلاق، از روانشناسی تا درام برگزار شد

کودکی؛ صحنه بازی بزرگ‌سالی
    نشست علمی-تخصصی نمایش خلاق، از روانشناسی تا درام برگزار شد

    کودکی؛ صحنه بازی بزرگ‌سالی

    نشست علمی-تخصصی نمایش خلاق، از روانشناسی تا درام عصر چهارشنبه 20بهمن‌ماه در تالار مشاهیر مجموعه تئاتر شهر با حضور دکترامیرحسن ندایی، دکتر میر علیرضا دریا بیگی و فریبا دلیری و نیکی ابراهیم شاه به دبیری عرفان پهلوانی برگزار شد

    |

    با حضور دولت‌آبادی، اکبرلو،  امینی و پهلوانی

نشست علمی تخصصی آسیب‌شناسی نمایش خلاق برگزار می‌شود
    با حضور دولت‌آبادی، اکبرلو، امینی و پهلوانی

    نشست علمی تخصصی آسیب‌شناسی نمایش خلاق برگزار می‌شود

    جهاد دانشگاهی هنر با همکاری پژوهشکده‌ فرهنگ، هنر و معماری نشستی علمی-تخصصی پیرامون نمایش خلاق را با موضوع «بررسی وضع موجود و آسیب‌شناسی شیوه‌های آموزش نمایش خلاق به کودکان 3 تا 10 سال» برگزار می‌کند.

    |

    نظرات کاربران