در حال بارگذاری ...
  • به بهانه روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی و پاسداشت زبان فارسی

    فروزه های نمایشی در شاهنامه‌

    ایران تئاتر- اردشیر صالح پور: ۲۵ اردیبهشت‌ماه روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی است و همه دانند که شاهنامه اثر جاودان این شاعر بلندآوازه است. متن حاضر به این موضوع می‌پردازد که اهالی نمایش چرا باید شاهنامه را بخوانند و این اثر گران سنگ ادبی ما را به چه‌کار آید؟

    شاهنامه رود تمدن، فرهنگ و هویت ایرانی است. شاهنامه حکیم فرزانه طوس به رودخانه ای روان می‌ماند که از هر گوشه‌ی آن می‌توان آبی برداشت. به‌عبارتی‌دیگر می‌توان گفت، شاهنامه مقاومت فرهنگی ایران برای بقاءاست. درواقع شاهنامه گسست تاریخ ایران را با گذشته‌ی پرشکوه خود پرکرده است و این اثر مشترک خود به‌تنهایی معیار شناخت و هویت ایران کهن است. شاهنامه سرشت و سرگذشت ایران باستان است که به اسطوره‌ها و هزاره‌های کهن بازمی‌گردد. اثری جامع و سزاوار است که هم وجهی اسطوره‌ای دارد و هم وجهی حماسی و هم نگاهی تاریخی، هرچند شاهنامه کتابی تاریخی نیست.
    اما اهالی نمایش چرا باید شاهنامه را بخوانند و این اثر گران سنگ ادبی ما را به چه‌کار آید؟
    لذت گوش و ذهن و رهیابی به گستره¬ی خیال به رمز و راز و اندیشگی
    این ساده‌ترین و موجزترین تعریفی است که ایران پژوه هنرهای نمایشی ایران، بهرام بیضایی از شاهنامه به دست می‌دهد و ما را به خواندن آن ترغیب می‌کند. هرچند تأسف‌های فزاینده‌ی شرقی همواره مانع از آن شده است که ما درک دقیق واقع‌بینانه‌ای از این اثر ارجمند داشته باشیم. ولی به نظر می‌آید همان میزان که انگلیسی ها باید شکسپیر بخوانند و بدانند و یونانیان ایلیاد و ادیسه‌های هومر شاعر اسطوره سرای خود را آشنا باشند، ما ایرانیان نیز چنین تکلیفی را جهت شناخت و هویت ایرانی می‌بایست در شاهنامه سراغ بگیریم و با جهان ایرانی و سپهر فرهنگی آن ارتباط برقرار سازیم. در این کارنامه‌ی باستان مضامین و مفاهیم بسیاری درج گردیده که رهنما و رهگشای زندگی است و همواره و همه‌جا بر یک اصل تکیه دارد و آن عنصر و گوهر "خرد" است که هم رهنمای است و هم رهگشای ... خرد دست گیرد به هر دو سرای... .
    پس از دو قرن سکوت و تحقیر و توهین، ایرانیان بر آن شده بودند تا شکوه گذشته‌ی خویش را بازیابند و بر سرنوشت خود حاکم شوند. پس به بازآفرینی خود پرداختند و داستان‌های کهن را جمع و به سرایش و خوانش آن پرداختند و کاری کردند کارستان ...
     در آن دوران افراد زیادی به این امر همت گماشتند ولی هیچ‌کدام منزلت شاهنامه فردوسی را نیافت.
    شاهنامه حماسه‌ی داد است چراکه جهان تنها به عدل و عمارت پایدار است و عمارت بی عدل ممکن نشود. اندیشه‌ی ایرانشهری در سراسر و برگ برگ شاهنامه موج می‌زند. اصل هستی در جهان‌بینی ایرانی مبتنی بر "اَشَه " است و اَشَه و اَرتَه همانا راستی است.
    اشه، نیرویی است که باعث می‌شود همه‌چیز در هستی، در هماهنگی با چیزهای دیگر باشد. پس عدل از همین مفهوم و جوهر یعنی راستی سرچشمه می¬گیرد. عدل یعنی هر چیزی سر جای خودش باشد و اشه در برابر "دروغ" یا "دروگ" قرار می‌گیرد که به معنی خانه‌ی دوزخ است. دروغ ناراستی است و دامنه‌ی آن به آشوب و ناآرامی و هرج‌ومرج کشیده می‌شود. دروغ همان "کالوس" است و ارسطو فیلسوف و اولین ناقد هنر تئاتر در یونان تراژدی را به‌عنوان نخستین ژانر نمایشی برای رسیدن به فضیلت و رستگاری قلمداد کرده و سعادت در اعتدال می‌داند.
    درواقع نمایش یونانی بر فلسفه‌ی آنان مبتنی است و نسبت و رابطه‌ای نزدیک باهم دارند. در اندیشه ی ایرانشهری دروغ به معنای ظلم است و ظلم از ظلمت می‌آید که به مفهوم تاریکی است. عدل درواقع همان تعادل پایدار است که مبتنی بر راستی است. پس در این رویه و اخلاق عدل و عدالت ورزی تنها کار عدلیه وزارت دادگستری نیست بلکه هر ایرانی زمانی ایرانی است که عدل بورزد و داد بستاند. داشتن شناسنامه‌ی ایرانی برای ایرانی بودن کافی نیست. باید منش و خلق‌وخوی ایرانی داشت و این به عدل و داد حاصل می‌آید. ایرانی نمی‌تواند از بار این مسئولیت شانه خالی کند. در بن‌مایه و حکمت شاهنامه، این بازگفت کهن این گوهرها پنهان است و شخصیت‌های اصلی و اساسی از خرد و راستی نباید فاصله بگیرند. شاهنامه از زندگی ملتی حرف می‌زند که بزرگ بوده ولی گاه با اشتباهات خود به تهلکه و مهلکه و خردی افتاده و از آرزوهای سترگ سقوط گرده و به ورطه‌ی نابودی کشیده شده است. دو جامعه‌ی بزرگ بشری یونان و ایران با دو تفکر شرق و غرب به اتفاقات بزرگی رسده بودند. حکمت، فلسفه، درام، طب و نجوم، هندسه و ریاضیات، ادبیات در یونان به اوج خود رسیده بود تا آنکه اسکندر به فکر کشورگشایی افتاد. از مقدونیه به آتن رفت و سپس به ایران لشکر کشید. هخامنشیان را که به‌نوعی مدعی حقوق بشر و عدالت بودند برانداخت و جامعه‌ی حکمی و فلسفی یونان را ملیتاریستی و نظامی کرد و از حکت و فلسفه دور ساخت. او درواقع تفکر را به آتش کشاند و سوزاند و از خود حمله و غارت به یادگار گذاشت. اسکندر ریشه‌ی حکمت را از بین برد به بشریت خدمت نکرد. بلکه فکر را از بین برد و ایران را برای همیشه از حکمت و رویکرد فلسفی و اندیشگی جدا کرد. فلسفه، علم و هنر برای رسیدن به حکمت است. آثار کلاسیک همواره بر حکمت و خرد و اندیشه ورزی مبتنی هستند و نسبت عمیق و ژرفی با فلسفه و آرمان‌های والای انسانی دارند. خوانش آثار کلاسیک همیشه ما را به صرافت این مفاهیم جوهری می‌اندازد. نسبتی که اکنون تئاتر ایران از آن فاصله گرفته و آثار خلق‌شده اغلب در سطح به سر می‌برند و کمتر به اندیشه‌های والا و ماندگار قائل می‌شوند. نوعی تنفس و سرگرم سازی روح والای تئاتر را تنزل داده و مناعت و بلندطبعی و اندیشگی را از تئاتر ایران گرفته است. درحالی‌که اغلب آثار ادبی کلاسیک از بن‌مایه و جوهره‌های والا و ممتازی برخوردارند که جانمایه آن آثار است. باری، شاهنامه اثری است سرشار از داستان و داستان‌پردازی باشخصیت‌های متفاوت و پهلوانان گوناگون و متفاوت که هرکدام خصلت و خلقیاتی دارند و هر یک به سرنوشت و سرانجامی خاص نائل می‌شوند. بی‌شک شاهنامه زمینه‌ی بسیار مناسبی برای شناخت‌شناسی و قالب شناسی نمایش ایرانی است و شاعر به خلاقیت و ابتکار بر اساس روایت ما را با جهان گذشته پیوند داده است.
    بی‌شک شاهنامه اثری است حماسی که برای خواندن سروده و نگاشته شده است اما در ذات و ساختار حماسی خود یکی از نزدیک‌ترین گونه‌های ادبی است که بسیار به درام نزدیک و تا حدودی شباهت دارد که با تغییراتی می‌توان از آبشخور حماسه و ابتکارات نمایشی‌اش در جهت خلق درام بهره گرفت. شاهنامه از تجمل پردازی و ازدیاد شخصیت در پردازش خود برخوردار است و تنوع و تضاد و گونه گونی آنان زمینه‌ی مناسبی جهت به‌کارگیری در آثار دراماتیک است. گاه در بسیاری از داستان‌ها هم چون رستم و سهراب یا رستم و اسفندیار به درام و نمایش چنان نزدیک می شویم که با اندک تغییرات و جزئیاتی می‌توان آن را در قالبی نمایشی به صحنه بردو خصایص یک تراژدی عمیق انسانی را از آن بهره گرفت. فردوسی در اوج داستان تعلیق ایجاد می‌کند.
    ببینیم تا اسب اسفندیار سوی آخور آید همی بی سوار
    و یا باروی رستم جنگجوی به ایوان نهد بی خداوند روی
    شناخت ژرف ارزشهای متفاوت داستان‌های شاهنامه و تسلط و اشراف بر جنبه های متفاوت آن نشان از آن دارد که انعطاف لازم برای تبدیل و بهره وری دراماتیکی در داستانهایش یافت می‌شود و تضاد و درگیری و کشمکش های موجود در آنان بالقوگی و ظرفیت نمایشی مناسبی را دارند.
    فراموش نکنیم همیشه توقع ظرفیت کافی و کامل را در این آثار نباید داشت چراکه این آثار در وهله ی نخست مقوله ای ادبی¬اند و در ژانر ادبیات داستانی و اغلب به زبان شعر سروده شده¬اند و برای تبدیل آن اولاً به دراماتورژی نیازمندند و دو دیگر آنکه مستلزم تغییراتی است که تنها از عهده کارگردان و گروه اجرایی بر می‌آید. به عبارتی به قول (یرژکی گروتوفسکی) کارگردان برجسته ی تئاتر؛ {متن برای من حکم فرودگاهی را دارد که از آن به هر کجا می خواهم پرواز می کنم}. گاه در برخورد با آثار کلاسیک متن تنها یک بستر و زمینه است. مهم آن است که ما چه توقعی از آن داشته باشیم و قصد ما چگونه و به چه شکل آن را بکار گیرد. اصلا حالا مهم به کار گرفتن است. بهتر است بگویم خوب به کار گرفتن.
    گویی امروزه شیوه ی نوشتن از خود نوشتن مهم تر است. برخی از صاحب نظران هنر امروز را هنر ساختار معنا می¬کنند. اکنون بیشتر به ساختارمی اندیشند و شیوه ی اجرا.
    در شاهنامه، قهرمانان به انطباق درام کشمکش های چند گانه ای دارند و این یکی از خواص خوب درام است. در داستان معروف رستم و سهراب همزمان قهرمانان اصلی با چند نوع کشمکش درگیرند. کشمکش فیزیکی و جنگاورانه ی دو قهرمان باهم. کشمکش ذهنی سهراب و گمان بردن که او رستم است. درگیری های سهراب با مادرش تهمینه جهت شناخت هر چه بیشتر هویت خود. درگیری های رستم با کاووس شاه و ... در شاهنامه نقل وصف و نیز تخیل بخشی و تجسم و تصور به کمک مخاطب می‌آید تا او را در بزنگاه حوادث یاری کند و به اعماق شخصیت ها رهنمون سازد.
    ترکیب وقایع و حوادث به طریقی است که زمینه ساز یک درام قوی و آشکار می گردد. تعلیق به گره افکنی و گره گشایی گفتگو گفتا شنود در خدمت سرانجام کار، طراحی و تدوین گردیده است.
    شخصیت‌های شریر و مظهر کینه توزی در شاهنامه کم نیستند و در تقابل داستان را به اوج و بزنگاه حوادث رهنمون می سازند. دیوها، موجودات افسانه ای جانوران و سرزمین های شگفت فضاهای دراماتیکی جذابی را به ما نشان می دهند. ولی از قدرت تقدیر نیز هم چون تراژدی های یونانی نباید غافل ماند. شیوه روایت و روایت گویی یکی دیگر از جنبه هایی است که در شاهنامه بکار گرفته شده و رویه های متفاوتی از روایت را به ما گوشزد می‌کند. قابلیت قصه در قصه و ساختار روائی شاهنامه که بعدها نقالان و راویان از آن بهره های بسیار بردند یکی از شیوه های کهن ایرانی است که پیش از شاهنامه نیز در ایران باستان کاربردداشته و هنوز هم جذاب و پرمخاطب است. روایت هم یک شیوه ی استدلال و هم یک شیوه ی بازی نمایشی است. انسانها در قالب روایت بهتر می فهمند. زندگی با روایت عجین است و به قول رولان بارت، روایت به سادگی وجود دارد مثل خود زندگی...
    در نقد و نگارش امروزه نیز روایت هم چنان مطرح و کاربرد دارد. همانگونه که شاهنامه نوعی برخوانی داستان‌های کهن است که به نقل و روایت می‌آید.
    از سوی دیگر شاهنامه تنها به طرح حماسه نمی اندیشد بلکه انسان ایرانی را و جهان او را از منظر و زوایای مختلف از آفرینش تا مرگ و پویه ی حوادث و گذر از خوان ها و حوادث خوشایند و ناگوار به روایت می کشاند. حدیث عشق و دلدادگی و حکمت و اخلاق و ادب و آئین و رفتار شناسی ایرانی در شاهنامه کم نیست و آموزه هایش همواره به سوی انسانیت و کمال سیر می‌کند و مدام بر نیکی و رادمردی که مبنا ء و منشاء هنر است تاکید می ورزد و بدین طریق است که سعادت و رستگاری حاصل می‌آید.
    جهان چون من و چون تو بسیار دید
    نخواهد دمی با کسی آرمید
    به نیکی گرای و میازار کس
    ره رستگاری همین است و بس
    او بدی و دیو صفتی را نکوهش می‌کند و برنیکی توصیه دارد
    تو مر دیو را مردم بدشناس کسی کو ندارد زیزدان سپاس
    هر آنکو گذشت از ره مردمی زدیوان شهر مشمرش آدمی
    شاهنامه به رمز و راز از دیوهای ده گانه سخن می گوید که مظهر پلیدی و نادرستی اند
    او از آن میان " آزی و نیاز" را قوی ترین دیوان نهفته در سرشت بشر می‌داند که بسیار خطرناک اند{دو دیوند بازور گردن فراز}
    ولی در مقابل وجهی فرشتگی انسان در شخصیت اصیل ایرانی، فریدون تجلی می‌کند. فریدون فرخ که فرشته نیست، بلکه به داد و دهش به مقام والای انسانی نایل می‌شود و سرانجام آنکه {تو داد و دهش کن فریدون توئی...}
    و پایان سخن آنکه شاهنامه کارنامه‌ی هویت ما ایرانیان است و هویت امری است که گویی در نهاد ما نهفته و فارغ از خواست ما ریشه دوانده است و نسل به نسل منتقل می‌شود. به راستی هویت هر ملتی یا فرهنگ او را می سازد. هویت همان روح فرهنگی یک ملت و شاهنامه روح ایرانی که به قالب شعر و داستان درآمده است. شازده کوچولو از گل پرسید: آدم ها کجان؟
    و گل گفت:
    باد به این ور و اون ور می بردشان. این بی ریشگی اسباب دردسرشان شده ...




    مطالب مرتبط

    یادداشت اردشیر صالح پور به مناسبت درگذشت چهره نام‌آور یونیما

نصرت کریمی قدیمی‌ترین هنرمند عروسکی ایران بود
    یادداشت اردشیر صالح پور به مناسبت درگذشت چهره نام‌آور یونیما

    نصرت کریمی قدیمی‌ترین هنرمند عروسکی ایران بود

    دکتر اردشیر صالح پور رئیس یونیمای ایران در یادداشتی که به مناسبت درگذشت نصرت کریمی منتشر کرد نوشت استاد نصرت کریمی عضو افتخاری و چهره نام‌آور اتحادیه بین‌المللی نمایشگران عروسکی بود که سال گذشته از سوی یونیمای ایران به‌عنوان قدیمی‌ترین هنرمند عروسکی ایرانی به یونیمای ...

    |

    در نشست «واکاوی ابعاد چالش آمار در تئاتر ایران» عنوان شد:

اردشیر صالح‌پور : بر اساس آمار می‌توانیم بگوییم کاستی‌ها کجاست
علی ایزدی : وضعیت آمار همیشه قائم به سلیقه بوده است
    در نشست «واکاوی ابعاد چالش آمار در تئاتر ایران» عنوان شد:

    اردشیر صالح‌پور : بر اساس آمار می‌توانیم بگوییم کاستی‌ها کجاست
    علی ایزدی : وضعیت آمار همیشه قائم به سلیقه بوده است

    نشست تخصصی «واکاوی ابعاد چالش آمار در تئاتر ایران» و نقد و بررسی کتاب «چهل سال نمایش»، روز شنبه ۹ آذر در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با حضور دکتر اردشیر صالح‌پور پژوهشگر و دکتر علی ایزدی مدیر طرح‌وبرنامه اداره کل هنرهای نمایشی و سیده راضیه ...

    |

    اردشیر صالح پور در واکنش به انتخاب  دبیر جشنواره بین المللی نمایش عروسکی گفت

یونیمای ایران از انتخاب گلزار محمدی حمایت می کند
    اردشیر صالح پور در واکنش به انتخاب دبیر جشنواره بین المللی نمایش عروسکی گفت

    یونیمای ایران از انتخاب گلزار محمدی حمایت می کند

    اردشیر صالح پور با اعلام حمایت از دبیر هجدهمین جشنواره بین المللی نمایش عروسکی تهران- مبارک، گفت: اتحادیه بین المللی نمایشگران عروسکی یونیمای ایران ، کاملا در خدمت جشنواره خواهد بود و ابراز امیدواری می کنیم این تجربه تازه و نگاه تازه نتایج و دستاوردهای مثبتی برای ما به ...

    |

    اردشیر صالح‌پور در سمینار جشنواره نمایش‌های آئینی و سنتی:

پژوهش، آموزش و آفرینش سه رکن یک رویداد فرهنگی
    اردشیر صالح‌پور در سمینار جشنواره نمایش‌های آئینی و سنتی:

    پژوهش، آموزش و آفرینش سه رکن یک رویداد فرهنگی

    اردشیر صالح‌پور در اولین روز از برگزاری سمینار نوزدهمین جشنواره نمایش‌های آیینی و سنتی گفت: برای تحقق هر امری به خصوص رویداد فرهنگی قطعا باید به سه چیز توجه کرد. پژوهش، آموزش و آفرینش از جمله همین موارد به شمار می‌آید که بدون آن‌ها نمی‌توان کارها را به سرانجام رساند. جای ...

    |

    با استقبال خانواده ها ازنمایش

اجرای «هفت خوان کودکان» در فرهنگسرای نیاوران ادامه دارد
    با استقبال خانواده ها ازنمایش

    اجرای «هفت خوان کودکان» در فرهنگسرای نیاوران ادامه دارد

    نمایش کودک «هفت خوان کودکان» به نویسندگی و کارگردانی دکتر حسین مزینانی که از آغاز تیرماه در سالن گوشه فرهنگسرای نیاوران به روی صحنه می رود بااستقبال خانواده ها و کودکان مواجه شد.

    |

    دومین روز از جشنواره نمایشنامه نویسی میرزاآقا تبریزی برگزار شد

فن شریف دراما از نگاه اردشیر صالح پور
    دومین روز از جشنواره نمایشنامه نویسی میرزاآقا تبریزی برگزار شد

    فن شریف دراما از نگاه اردشیر صالح پور

    نخستین جشنواره ملی نمایشنامه نویسی میرزا آقا تبریزی، اردشیر صالح پور شامگاه پنجشنبه ۱۳ تیرماه در این کارگاه در خصوص وضعیت ورود نمایشنامه نویسی به ایران، دوره مشروطه، ویژگی نمایشنامه های میرزا اقا تبریزی، ارتباط بین میرزاآقا تبریزی و فتحعلی آخوندزاده، زبان، شخصیت، ساختار، ...

    |

    اردشیر صالح‌پور:

تداوم میرزا آقا یعنی سامان بخشی به نمایشنامه بومی
    اردشیر صالح‌پور:

    تداوم میرزا آقا یعنی سامان بخشی به نمایشنامه بومی

    اردشیر صالح پور برگزاری نخستین جشنواره ملی نمایشنامه نویسی میرزا آقا تبریزی را حرکتی ارزشمند دانست و ابراز کرد: این رویداد باید سال ها پیش برگزار می شد، به هر حال جای خوشحالیست که انجمن دانش آموختگان تئاتر تبریز در این کهن شهر پس از مدت ها دست به چنین ابتکاری زده و جشنواره ای ...

    |

    پیام تسلیت رئیس یونیمای ایران به مناسبت درگذشت استاد فقید نمایش عروسکی

خمیه شب بازی به اعتبار خانواده خمسه‌ای به جهانیان معرفی شده
    پیام تسلیت رئیس یونیمای ایران به مناسبت درگذشت استاد فقید نمایش عروسکی

    خمیه شب بازی به اعتبار خانواده خمسه‌ای به جهانیان معرفی شده

    اردشیر صالح‌پور رئیس یونیمای ایران در پیامی درگذشت مرتضی شیخ احمد خمسه‌ای را تسلیت گفت و عنوان کرد نمایش خمیه شب بازی به اعتبار خانواده خمسه ای که چندین نسل این هنر در تبار آنان تداوم داشته به جهانیان معرفی شده است.

    |

    اردشیر صالح‌پورخبر داد

«همه ما زیر نورماه زندگی می کنیم» توسط نمایشگران عروسکی سراسر جهان تولید می شود
    اردشیر صالح‌پورخبر داد

    «همه ما زیر نورماه زندگی می کنیم» توسط نمایشگران عروسکی سراسر جهان تولید می شود

    اردشیر صالح پوراعلام کرد با برگزاری یک کارگاه آموزشی در جشنواره تئاتر عروسکی ( ریازانسکی اسمو ترینی ) نمایش «همه ما زیر نورماه زندگی می کنیم» با حضور نمایشگران ایرانی و خارجی تولید و اجرا می شود

    |

    نظرات کاربران