در حال بارگذاری ...
یادداشت مهدی نصیری در بررسی تئاتر متعالی و انقلابی

جشنواره‌ تئاتر فجر و الگوی هنر متعهد

مهدی نصیری، منتقد و مدرس تئاتر هم‌زمان با برگزاری هفته هنر انقلاب در نوشتاری به بررسی تئاتر متعهد انقلابی و تأثیر جشنواره تئاتر فجر در این مقوله پرداخته است.

به گزارش ایران تئاتر به نقل از ایسنا، او در این یادداشت، چنین نوشته است: «تئاتر انقلاب و مؤلفه‌هایش بر اساس هنر متعهد انقلابی در جریان یک فرآیند ماهیتاً ایدئولوژیک به‌صورت کمی و کیفی در طول یک دهه هویت فرهنگی پیدا کرد. دهه‌ی شصت همان دورانی بود که در آن هنر متعهد انقلابی پس از پیروزی انقلاب و در جریان وقوع جنگ تحمیلی و رویدادهای داخلی و بین‌المللی در آن پایه‌گذاری شد. اندیشه‌ی انقلابی در جریان جنگ تحمیلی در معرض چالش‌های بسیاری قرار گرفته بود و برای اینکه در حوزه‌ی فرهنگ هویت مشخص و مستقلی پیدا کند بایستی که مؤلفه‌های (بیشتر ایدئولوژیکش را) تبیین می‌کرد به آن‌ها نظم و شکل می‌داد تا ماهیتی متناسب با ساختار فکری آن دوران پیدا کند و از سوی دیگر همسو با چشم‌اندازی باشد که جریان انقلابی داشت در آن خود را بازمی‌یافت. در واقع این هنر در دهه‌ی شصت همراه با تحولات فرهنگی و در ارتباطی تنگاتنگ با حیات اجتماعی زمانه‌اش متولد شد، رشد کرد و برای خودش صورتی را انتخاب کرد که در دهه‌های بعد بتواند آن را تکمیل ویرایش کند.

اما معماری این هویت انقلابی برای هنر تئاتر را توسط رویداد منظم تئاتری انجام شد. در اولین سال‌های دهه‌ شصت که تعداد تئاترهای تولیدی سالانه تهران بسیار اندک بود و به‌جز چند مرکز استان پرجمعیت، عملاً تئاتر در دیگر شهرها تولید نمی‌شد هنر انقلابی در حوزه‌ی تئاتر دست‌به‌کار طراحی رویدادی شد که تا به امروز نیز تئاتر کشور متأثر از برگزاری این رویداد در طول چهار دهه گذشته است. این رویداد مهم در تئاتر ایران جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر است. تئاتر فجر که با تمرکز بر تولید و شناسایی استعدادهای هنری طراحی شده بود می‌خواست که در کنار به حرکت واداشتن جریان تولید در استان‌ها و صورت کمی تولید واجد یک گفتمان فرهنگی انقلابی باشد. گفتمانی که البته ظاهراً به‌صورت مشخص تبیین و تدوین نشد و تنها به‌صورت کلی در فراخوان‌های جشنواره آمد و در جلسات شوراهای سیاست‌گذاری مطرح شد. جشنواره تئاتر فجر اما بااین‌وجود همواره به‌عنوان مهم‌ترین رویداد تئاتری کشور ظاهری با تعاریف انقلابی هم‌سو نشان می‌دهد. ماهیت آن وابسته به فرهنگ انقلابی است. شعارها و برنامه‌هایش همواره مضامینی ازاین‌دست را بازتاب می‌دهند و نمادی از تئاتر بعد از پیروزی انقلاب اسلامی است که در سالگرد پیروزی انقلاب در حدفاصل دوازده تا بیست‌ودو بهمن برگزار می‌شود.

هرچند پژوهشی در این زمینه انجام نشده و مستندات و منابع گردآوری شده کافی برای تحلیل کمی و کیفی آثار جشنواره تئاتر فجر وجود ندارند اما حافظه‌ی تاریخی‌مان به یاد دارد که جشنواره تئاتر فجر به‌ویژه در دهه‌ نخست آن به‌طور مستقیم مفاهیم اثری هنری انقلاب را بر اساسی تعریفی نانوشته بازتاب می‌داد. تعریفی که البته بعدها به هنر متعهد و انقلابی تعمیم داده شد، بی‌آنکه مبانی و مناسبات این هنر به‌صورت مشخص برای اهالی هنر و تئاتر تبیین شده باشد. پیروزی انقلاب اسلامی، مبارزات انقلابی، رویدادهای جنگ تحمیلی، تفکر غالب اجتماعی و رویکرد انقلابی، سیاسی و مذهبی دوران به‌ویژه در اوایل دهه‌ی شصت بی‌آنکه تئوری و چارچوبی تدوین شود بستر را برای شکل‌گیری زمینه‌ای هنری متعهد و انقلابی فراهم کرده بود. همین اتفاق هم افتاد. بی‌آنکه جزئیات این هنر برای هنرمند تعریف شده باشد، نوعی از آثار که به‌طور مشخص به زمینه‌های سیاسی و اجتماعی انقلاب اسلامی معطوف بودند و آن دسته از آثار دینی و مذهبی که با زمینه‌های دینی و فرهنگی جامعه هم‌سو بودند در ردیف این دسته از آثار قرار گرفتند. وقوع جنگ تحمیلی و هشت سال دفاع مقدس و بازتاب مفاهیم مذهبی و انقلابی در آثار مربوط به جنگ تحمیلی این گروه از آثار را هم در کنار کارهای دینی و انقلابی به گستره‌ی تئاتر متعهد و انقلابی اضافه کرد.

حالا هنر متعهد و انقلابی به‌ویژه در حوزه‌ی رویکردهای محتوایی و زمینه‌های فکری و ایدئولوژیک آن خودش توانسته بود خودش را به وجود بیاورد. همین مهم هم شاید مهم‌ترین ویژگی‌ای است که آن را از تئوریزه کردن و صورت‌بندی کردن بی‌نیاز کرده است. اگرچه تعریف صورت و شکل و بیان اندیشه و محتوای هنر متعهد و انقلابی می‌تواند از تفسیرها و تحلیل‌های بسیار و سردرگمی‌ها در جستجوی این هنر بکاهد و برخی توقعات درباره‌ی تعریف هنر انقلابی را دست‌کم با تعریف حدود و ساختار این نوع هنر برآورده سازد.

جشنواره تئاتر فجر نمونه‌ تقریباً کاملی از این نوع هنر را تقریباً در طول چهار دهه‌ حیات آن بازتاب داده است. جشنواره‌ای که به‌اندازه‌ جغرافیای ایران وسعت دارد و با شعار تئاتر برای همه در دهه‌ فجر هر سال رویدادگاهی برای بروز و ارائه‌ تئاتری است که بسیاری از مفاهیم و اشکال هنر تئاتر ایرانی بعد از انقلاب را به نمایش می‌گذارد. نمونه‌ای که شاید برای مشخصات ویژگی‌های آن چندان متفاوت و ملموس به نظر نرسد اما برای کسی که با فرهنگ و هویت فرهنگی ما از دور آشناست به‌راحتی این تفاوت‌ها را نشان می‌دهد. این ویژگی‌ها و مؤلفه‌ها به عقیده‌ من در طول چهار دهه برگزاری جشنواره تئاتر فجر تبدیل به هویت این جشنواره شده است. جالب اینکه به‌واسطه‌ حمایت نهادهای دولتی از تئاتر با ماهیت هنر متعهد و ازآنجاکه اساساً تئاتر در ایران همچنان یک هنر وابسته به حمایت دولت است، تنها الگوی جشنواره‌ای که توانسته در ایران ضمانت حیات داشته باشد همین الگوی جشنواره‌ تئاتر فجر است که اساساً به‌واسطه‌ی تعریف هنر متعهد و انقلابی شکل گرفته است. هر جشنواره‌ای که طبق این الگو مخصوصاً غیرهم‌راستا با مفاهیم و محتوای آن شکل گرفته نتوانسته هویتی در ساختار تئاتر ایران پیدا کند. برعکس جشنواره‌های تئاتری دیگر برای آنکه بتوانند متولد شوند باز هم همان شکل و ساختار و محتوای رویداد را الگو قرار داده‌اند.

 جشنواره تئاتر فجر نماد هنر متعهد است که در گستره‌ی تئاتر بازتاب یافته است. ‌بر اساس شعارهای آن متولد شده و شکل گرفته و در طول چهار دهه‌ی حیاتش هنرمندان بسیاری را معرفی کرده و حتی پرورده که متعهد به هنری هم‌راستای اهداف ایدئولوژیک آن هستند. این جشنواره زمانی بستر تولید تئاتر در کشور بود. بسیاری از هنرمندانی که طی این سال‌ها بدنه تئاتر ایران را شکل داده‌اند محصول اهداف جشنواره تئاتر فجر هستند؛ و بالاخره اینکه جشنواره تئاتر فجر باوجود کاستی‌ها و دشواری‌های پس و پیش ‌روی آن به‌عنوان بزرگ‌ترین رویداد تئاتری کشور همواره موردتوجه و نقطه تمرکز همه‌ی هنرمندان تئاتر کشور بوده است؛ بنابراین آن را به‌عنوان محصول چهل سال تئاتر ایران می‌توان نمادی از تئاتر بعد از انقلاب دانست. تاریخچه ویترین تئاتری که اگر بخواهیم به دنبال تعریفی از هنر متعهد و انقلابی باشیم باشید از آن سراغ بگیریم و اگر قرار باشد که این هنر تعریف و تبیین شود بازهم باید به سراغ آن برویم.»




مطالب مرتبط

مروری بر فعالیت‌های اداره کل هنرهای نمایشی در هفته هنر انقلاب

برنامه‌های راهبردی برای تبیین  تئاتر انقلابی
مروری بر فعالیت‌های اداره کل هنرهای نمایشی در هفته هنر انقلاب

برنامه‌های راهبردی برای تبیین تئاتر انقلابی

گزارش پیشِ رو، مروری دارد بر مهم‌ترین ویژه‌ برنامه‌ها و فعالیت‌های اداره کل هنرهای نمایشی در هفته هنر انقلاب اسلامی که از بیستم تا بیست و چهارم فروردین‌ماه 1401 برگزار شده است.

|

هم‌زمان با هفتۀ هنر انقلاب؛

همایش یک روزۀ انجمن هنرهای نمایشی کرمان برگزار شد
هم‌زمان با هفتۀ هنر انقلاب؛

همایش یک روزۀ انجمن هنرهای نمایشی کرمان برگزار شد

در آخرین روز از هفتۀ «هنر انقلاب» به همت کارگروه تئاتر خیابانی انجمن نمایش استان کرمان ۱۰ اجرا در گلزارهای شهدای کرمان برنامه‌ریزی شد که با استقبال چشمگیر تماشاگران همراه بود.

|

مروری بر اهمیت بازخوانی تاریخ و وقایع انقلاب اسلامی

تئاتر و کشف حقیقتی که گاه از یاد رفته
مروری بر اهمیت بازخوانی تاریخ و وقایع انقلاب اسلامی

تئاتر و کشف حقیقتی که گاه از یاد رفته

ایران تئاتر - هادی حوری : فارغ از هر نوع موضعگیری ایدئولوژیک و هر  گونه قضاوت باورمندی به تحولات اجتماعی  ایران در  دوران تغییر  نظام حاکمه ، باید بگویم که هر انقلابی در هر جامعه ای به معنای  دگرگونی  و ایجاد تغییرات بنیادی  در  نهادی های  اجتماعی  ، فرهنگی ، سیاسی  و اقتصادی ...

|

در وبینار بین‌المللی «تأثیرات انقلاب اسلامی ایران بر هنرهای نمایشی منطقه» عنوان شد

هنر انقلاب پل ارتباطی محکم میان ایران و کشورهای منطقه
تحریم‌ها نتوانست خلاقیت هنرمندان ایرانی را متوقف کند
در وبینار بین‌المللی «تأثیرات انقلاب اسلامی ایران بر هنرهای نمایشی منطقه» عنوان شد

هنر انقلاب پل ارتباطی محکم میان ایران و کشورهای منطقه
تحریم‌ها نتوانست خلاقیت هنرمندان ایرانی را متوقف کند

وبینار «تأثیرات انقلاب اسلامی ایران بر هنرهای نمایشی منطقه» به دبیری رامتین شهبازی، پژوهشگر، منتقد و کارشناس ارشد ادبیات نمایشی و عضو هیئت علمی دانشگاه سوره و با سخنرانی جبار حسین صبری از عراق، علی ضاهر و رضا حسن اسکندر از لبنان، نعیمه حسوکی از سوریه و کوروش زارعی از ایران ...

|

در اهمیت بازخوانی آثار سید مرتضی آوینی در آستانه هفته هنر انقلاب اسلامی

زنگ خطری که شنیده نمی‌شود
در اهمیت بازخوانی آثار سید مرتضی آوینی در آستانه هفته هنر انقلاب اسلامی

زنگ خطری که شنیده نمی‌شود

ایران تئاتر- علی اکبر عبدالعلی زاده : بی‌شک سید شهیدان اهل قلم آقا مرتضی آوینی یکی از کنشگران عرصه فرهنگ و هنر است. اندیشمندی ریزبین که در مقالات خود همواره از زنگ خطرهایی سخن گفت که شنیده نشدند و امروز نظام فرهنگی کشور را دچار اختلال کرده‌اند .

|

مدیر کانون تئاتر دینی هم‌زمان با هفته هنر انقلاب عنوان کرد:

نیروهای چپ می‌خواستند با ابزار تئاتر اندیشه انقلاب را به نفع خود مصادره کنند
مدیر کانون تئاتر دینی هم‌زمان با هفته هنر انقلاب عنوان کرد:

نیروهای چپ می‌خواستند با ابزار تئاتر اندیشه انقلاب را به نفع خود مصادره کنند

نویسنده و کارگردان پیشکسوت تئاتر و مدیر کانون تئاتر دینی گفت بسیاری از نیروهای مارکسیستی با اندیشه‌ تظلم خواهی قصد داشتند هنر تئاتر را به نفع خود مصادره کنند.

|

مدیر پیشین انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس:

تدوین نقشه راه تئاتر انقلاب به اتاق فکری ایده‌پرداز و خوش‌فکر نیاز دارد
مدیر پیشین انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس:

تدوین نقشه راه تئاتر انقلاب به اتاق فکری ایده‌پرداز و خوش‌فکر نیاز دارد

حمید نیلی با بیان آنکه آسیب اصلی هنر انقلاب حرکت سینوسی تولیدات این عرصه است اظهار کرد: جهت تدوین نقشه راه تئاتر انقلاب لازم است شاخص‌ها و کارکردهای این‌گونه نمایشی از سوی شورایی خوش‌فکر و ایده‌پرداز تبیین شود.

|

در وبینار «نقش استان‌ها در تئاتر انقلاب اسلامی» عنوان شد

ضرورت انقلاب در هنر انقلاب 
تئاتر باید دوباره به میان مردم برود
در وبینار «نقش استان‌ها در تئاتر انقلاب اسلامی» عنوان شد

ضرورت انقلاب در هنر انقلاب
تئاتر باید دوباره به میان مردم برود

وبینار «نقش استان‌ها در تئاتر انقلاب اسلامی» به دبیری سعید اسدی پژوهشگر و مدیر دفتر انتشارات و پژوهش اداره کل هنرهای نمایشی با سخنرانی پنج‌تن از پیشکسوتان و فعالان عرصه تئاتر استان‌ها، علی رضایی از استان هرمزگان، جهانشیر یاراحمدی از استان بوشهر، رضا میر معنوی از استان ...

|

یادداشتی  بر اهمیت یک رویکرد هنری

هنر انقلاب ضامن بقای اخلاق و انسانیت
یادداشتی بر اهمیت یک رویکرد هنری

هنر انقلاب ضامن بقای اخلاق و انسانیت

ایران تئاتر_عبدالرضا سواعدی*: انقلاب اسلامی ایران را بی تردید باید یکی از مهم‌ترین وقایع پس از جنگ دوم جهانی دانست. تاثیر شگرف این حرکت مردمی بر جهان و علی الخصوص حرکت‌های حق طلبانه‌ی ملت‌های دربند نظام‌های دیکتاتوری،یکی از شاخص‌های این انقلاب باست.

|

نظرات کاربران